Historia cmentarza żydowskiego w Łodzi splata się z dziejami całej żydowskiej społeczności tego miasta – jedną z największych i najaktywniejszych w zaborze rosyjskim XIX i XX wieku. Nekropolia przy ul. Brackiej 40, zwana często „Nowym Cmentarzem”, jest dziś jednym z największych cmentarzy żydowskich w Europie – obejmuje prawie 40–42 ha i na przestrzeni ponad stu lat pochowano na niej ponad 160–180 tys. osób reprezentujących różne warstwy społeczności łódzkiej.
Początki żydowskiego pochówku w Łodzi sięgają wczesnego XIX wieku. Pierwsza nekropolia została założona w 1811 roku przy ul. Wesołej (dziś okolice Limanowskiego, Bazarowej i Rybną) na ziemi zakupionej od Lipińskich. Przez ponad 80 lat chowano tam członków rosnącej gminy – kupców, rzemieślników, rabinów, zakładano kolejne grunty wraz ze wzrostem społeczności. Jednak wraz z rozwojem miasta i zwiększeniem się liczby mieszkańców, cmentarz ten w końcu się zapełnił, a jego teren stał się zbyt mały dla potrzeb lokalnej gminy.
Decyzja o budowie nowej nekropolii zapadła pod koniec XIX wieku. W 1892 roku, dzięki darowiźnie ziemi od łódzkiego przemysłowca Izraela Poznańskiego, powstał cmentarz przy ul. Brackiej na terenie dawnej miejscowości Bałuty, która wtedy znajdowała się poza granicami miasta. Wybór lokalizacji był częściowo wymuszony – mieszkańcy okolicznych dzielnic nie zgodzili się na rozbudowę starej nekropolii przy Wesołej. Pierwsze pochówki na nowym terenie odbyły się w zimie 1892–1893 roku, głównie ofiar epidemii cholery, która wtedy dotknęła Łódź.
Nowy cmentarz szybko się rozwijał. Do 1898 roku wzniesiono dom przedpogrzebowy – Beit Tahara – ufundowany przez Minę Dobrzyńską Konsztat, w którym odprawiano rytuały związane z przygotowaniem ciała do pochówku. W kolejnych latach grunt był sukcesywnie powiększany, m.in. dzięki zakupowi ziemi przez Alberta Cukiera i innych dobroczyńców. Wokół nekropolii zbudowano domy dla pracowników oraz drewnianą bóżnicę. W 1925 roku drewniane ogrodzenie zastąpiono solidnym murem z czerwonej cegły, który do dziś otacza teren cmentarza.
W okresie międzywojennym cmentarz stał się miejscem pochówku wielu wybitnych przedstawicieli żydowskiej społeczności Łodzi: rabinów, lekarzy, fabrykantów, działaczy społecznych i artystów. Najbardziej okazałym obiektem jest mauzoleum rodziny Poznańskich, jednego z najbogatszych i najbardziej wpływowych rodów łódzkich przemysłowców, z kopułą i mozaikami cytatów biblijnych, które symbolicznie odnoszą się do historii i kultury narodu żydowskiego. Obok niego stoją monumentalne grobowce innych znanych rodzin – Silbersteinów, Prussaków, Konów czy Jarocińskich.
Okupacja niemiecka i getto
Najtragiczniejszym rozdziałem w historii cmentarza był okres II wojny światowej. W 1939 roku Łódź została zajęta przez Niemców, którzy przemianowali miasto na Litzmannstadt. Żydów z całej Europy, zarówno miejscowych jak i deportowanych z Austrii, Niemiec, Czech czy Luksemburga, zgromadzono w Łódzkim Getcie, jednym z największych takich gett w okupowanej Europie. Warunki były nieludzkie – głód, choroby, wyczerpanie i brutalne traktowanie doprowadziły do ogromnej liczby zgonów. W latach 1940–1944 wielu zmarłych Żydów grzebano właśnie na cmentarzu przy Brackiej, w specjalnej części zwanej „Pole Gettowe”. Szacuje się, że spoczywa tam ponad 43 tys. osób, często w bezimiennych, masowych mogiłach.
Podczas wojny nekropolia nie została całkowicie zniszczona – w przeciwieństwie do wielu innych żydowskich cmentarzy, które padły ofiarą świadomej polityki eksterminacji pamięci – ale wiele nagrobków zostało uszkodzonych, splądrowanych lub przewróconych. Po wojnie część budynków, w tym drewnianą synagogę i łaźnię rytualną (mikveh), zburzono. Pozostał jedynie dom pogrzebowy, który stał się świadectwem dawnych obrzędów i życia religijnego społeczności.
Po wojnie i współczesność
Po 1945 roku cmentarz funkcjonował jeszcze jako miejsce pochówku, ale jego rola była znacznie mniejsza ze względu na zdziesiątkowanie społeczności żydowskiej. W czasach PRL-u i później nekropolia – podobnie jak inne miejsca pamięci – przez długi czas pozostawała zaniedbana z powodu braku środków i odpowiedniego patronatu. Od lat 80. XX wieku zaczęto prowadzić prace porządkowe i konserwatorskie dzięki działaniu instytucji takich jak Fundacja Monumentum Iudaicum Lodzense oraz społeczności żydowskiej i darczyńców z kraju i zagranicy.
Dziś cmentarz jest nie tylko miejscem pochówku, lecz także żywym pomnikiem wielokulturowej historii Łodzi i tragedii Holocaustu. Zachowały się liczne nagrobki bogato zdobione artystycznie, inskrypcje w hebrajskim, jidysz, niemieckim i polskim, a monumentalne mauzolea przypominają o dawnej potędze gospodarczej i społecznej żydowskiego środowiska miasta. W 2015 roku nekropolia została wpisana na Listę Pomników Historii Rzeczypospolitej Polskiej, co podkreśla jej szczególną wartość historyczną i kulturową.
